Hầu hết ảnh chụp vịnh Hạ Long đều giống nhau ở một điểm: những khối đá dựng đứng nhô lên khỏi mặt nước, xếp lớp mờ dần về phía chân trời. Điều ít được kể là vì sao chúng có hình dạng đó, và vì sao chỉ vùng này mới có mật độ dày đến vậy.
Câu trả lời nằm trong hai quá trình nối tiếp nhau, cách nhau hàng trăm triệu năm.
| Số đảo đá | khoảng 1.600–2.000 hòn |
|---|---|
| Loại địa hình | karst đá vôi bị biển ngập |
| Tuổi đá vôi | hàng trăm triệu năm |
| Ghi danh UNESCO | 1994 (cảnh quan) · 2000 (địa chất) |
Bước một: đá vôi lắng đọng dưới đáy biển cổ
Vùng Đông Bắc từng nằm dưới một vùng biển nông ấm. Xác sinh vật có vỏ vôi tích tụ dày hàng nghìn mét dưới đáy, nén lại thành đá vôi. Đây là quá trình chậm, kéo dài hàng trăm triệu năm, và nó giải thích vì sao trong đá vôi ở đây có thể tìm thấy hóa thạch san hô, tay cuộn, huệ biển.
Bước hai: nước hòa tan đá thành tháp
Khi vận động kiến tạo nâng khối đá vôi lên khỏi mặt biển, nước mưa bắt đầu làm việc. Nước mưa hòa tan khí carbonic trong không khí thành axit yếu, và axit ấy hòa tan đá vôi dọc theo các khe nứt có sẵn.
Qua hàng triệu năm, các khe nứt mở rộng thành hẻm, hẻm khoét sâu thành thung lũng, và phần đá còn sót lại giữa các thung lũng đứng trơ thành tháp. Đây là địa hình karst nhiệt đới dạng tháp — cùng họ với Quế Lâm ở Trung Quốc và Krabi ở Thái Lan.
Song song với việc khoét từ trên xuống, nước ngầm khoét ngang trong lòng khối đá tạo ra hang động. Hang Sửng Sốt, hang Đầu Gỗ, động Thiên Cung đều là sản phẩm của giai đoạn này, và nhũ đá bên trong là đá vôi tái kết tủa từ nước nhỏ giọt qua trần hang.
Bước ba: biển tràn vào
Cuối kỷ Băng hà, băng tan làm mực nước biển dâng lên hàng chục mét. Nước tràn vào ngập các thung lũng giữa những tháp đá, biến một cao nguyên karst trên cạn thành quần đảo. Những gì hôm nay ta thấy là phần đỉnh của một địa hình núi đá còn phần chân đã chìm dưới nước.
Chi tiết này giải thích một điều dễ bỏ qua: các hang trong đảo Hạ Long thường nằm ở nhiều độ cao khác nhau, và nhiều hang có ngấn nước cổ khắc trên vách. Mỗi ngấn ứng với một thời kỳ mực nước biển đứng yên đủ lâu để bào mòn thành vệt.
Vùng lân cận: cùng một câu chuyện, khác trạng thái
Điều thú vị là ta có thể thấy cả ba giai đoạn cùng lúc nếu đi quanh vùng Đông Bắc.
- Vịnh Lan Hạ và Bái Tử Long — cùng hệ karst ngập nước như Hạ Long, ít thuyền hơn nên cảnh còn nguyên.
- Tràng An và Tam Cốc ở Ninh Bình — cũng là karst ngập nước, nhưng ngập bằng nước sông chứ không phải nước biển. Vì thế nơi này thường được gọi là "Hạ Long trên cạn": cùng địa hình tháp đá, khác môi trường nước.
- Cao nguyên đá Đồng Văn ở Hà Giang — karst chưa bị ngập, còn nguyên dạng cao nguyên. Đây là hình ảnh của Hạ Long trước khi biển tràn vào.
Đi ba nơi này theo thứ tự đó là xem một quá trình địa chất được trình bày ngược.
Sức ép hiện tại
Mật độ tàu du lịch, nước thải sinh hoạt từ các đô thị ven bờ và hoạt động nuôi trồng thủy sản trong vùng lõi là những vấn đề được nêu nhiều năm nay. Nhũ đá trong hang cũng nhạy cảm: hơi ẩm và nhiệt từ đông người tham quan cùng ánh sáng đèn làm rêu tảo phát triển trên bề mặt nhũ, thứ mà một khi đã bám thì rất khó xử lý mà không làm hỏng.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao đảo Hạ Long dựng đứng chứ không thoai thoải?
Vì đá vôi bị hòa tan chủ yếu theo các khe nứt thẳng đứng có sẵn trong khối đá. Nước ăn xuống dọc khe, để lại các vách gần như dựng đứng, tạo địa hình dạng tháp thay vì dạng đồi tròn như đá granit hay đá phiến.
Hạ Long và Tràng An khác nhau chỗ nào?
Cùng loại địa hình karst tháp bị nước ngập chân, nhưng Hạ Long ngập bằng nước biển còn Tràng An ngập bằng nước sông và đồng trũng. Vì thế Tràng An hay được gọi là Hạ Long trên cạn.
Nhũ đá hình thành thế nào?
Nước mưa thấm qua đá vôi hòa tan canxi cacbonat, tới trần hang thì nhỏ giọt. Mỗi giọt để lại một lượng khoáng cực nhỏ khi bay hơi; tích tụ qua rất nhiều năm thành thạch nhũ rủ từ trần và măng đá mọc từ nền lên.
Ngấn nước trên vách hang nói lên điều gì?
Mỗi ngấn ứng với một giai đoạn mực nước biển đứng ở độ cao đó đủ lâu để sóng bào mòn thành vệt. Nhiều ngấn ở nhiều độ cao khác nhau cho thấy mực nước biển trong vùng đã dao động nhiều lần qua các thời kỳ băng hà.
