Nhìn bản đồ Việt Nam, có một điều dễ thấy mà ít ai hỏi: bờ biển miền Bắc và miền Nam lởm chởm, nhiều cửa sông, nhiều vịnh; còn bờ biển miền Trung thì gần như thẳng tắp, kéo dài hàng trăm cây số với rất ít chỗ lõm vào.
Sự khác biệt ấy không ngẫu nhiên. Nó là kết quả của ba yếu tố cùng làm việc: núi ở sát biển, sông ngắn và dốc, và sóng gió đến từ một hướng cố định.
| Đặc trưng bờ | thẳng, ít vịnh sâu, nhiều cồn cát |
|---|---|
| Đầm phá lớn nhất | hệ Tam Giang – Cầu Hai, Thừa Thiên Huế |
| Chiều dài hệ Tam Giang | khoảng 68 km |
| Nguyên nhân chính | sóng gió đông bắc thổi ổn định một hướng |
Núi sát biển, sông không kịp bồi
Dãy Trường Sơn chạy song song và rất gần bờ, có nơi chỉ cách vài chục cây số. Sông ở miền Trung vì thế đều ngắn và dốc: sông Hương, sông Thu Bồn, sông Trà Khúc, sông Ba đều chảy nhanh từ núi ra biển trong quãng đường ngắn.
Sông ngắn dốc mang được nhiều đá cát nhưng ít phù sa mịn, và khi ra tới biển thì không đủ sức đẩy ra xa để bồi thành châu thổ lớn như sông Hồng hay sông Cửu Long. Vật liệu ấy bị sóng bắt lại ngay tại cửa và tán dọc bờ.
Sóng gió một hướng tạo ra doi cát chắn
Gió mùa đông bắc thổi ổn định nhiều tháng trong năm, đẩy sóng đến bờ theo một góc chéo cố định. Sóng đến chéo tạo ra dòng chảy dọc bờ, và dòng này vận chuyển cát đi theo một chiều gần như không đổi.
Kết quả là cát bị kéo thành những doi dài chạy song song với bờ, dần dần khép kín và ngăn một dải nước phía trong lại. Dải nước bị ngăn ấy chính là đầm phá — nước lợ, nông, thông với biển qua một hoặc vài cửa hẹp.
Hệ Tam Giang – Cầu Hai ở Thừa Thiên Huế là ví dụ điển hình và cũng là hệ đầm phá lớn nhất Đông Nam Á, kéo dài khoảng 68 km, thông ra biển qua cửa Thuận An và cửa Tư Hiền.
Đầm phá là một kiểu sinh kế riêng
Vì là nước lợ, đầm phá có hệ sinh vật khác cả sông lẫn biển: tôm, cua, cá kình, cá dìa, hàu, rong câu. Người dân quanh phá sống bằng nghề đánh bắt trong phá và nuôi trồng, với những công cụ đặc trưng như nò sáo — hệ thống đăng chắn bằng tre cắm cố định để dẫn cá vào lừ.
Đây từng là nơi có cộng đồng vạn đò sống hẳn trên thuyền, nhiều đời không có nhà trên bờ. Phần lớn đã được đưa lên bờ định cư trong vài chục năm gần đây.
Cồn cát: nơi khắc nghiệt nhất của dải đất
Phía ngoài đầm phá và dọc bờ là các đồi cát do gió vun lên. Ở Quảng Bình, Ninh Thuận, Bình Thuận, cồn cát cao hàng chục mét và di động — gió đổi mùa thì đụn cát dịch chỗ.
Vùng Ninh Thuận và Bình Thuận còn có thêm một đặc điểm: đây là nơi khô hạn nhất Việt Nam, lượng mưa trung bình năm thấp hơn nhiều so với phần còn lại. Nguyên nhân là địa hình chắn gió — các khối núi bao quanh khiến khối khí ẩm mất nước trước khi tới nơi. Cây bản địa ở đây là xương rồng, cây bụi chịu hạn, và nghề truyền thống là làm muối và chăn cừu, dê.
Rừng phi lao trồng dọc bờ biển miền Trung không phải cảnh quan tự nhiên mà là công trình chắn gió, chắn cát bay, giữ cho đồng ruộng và làng mạc phía trong không bị cát lấp.
Cửa biển hay dịch chỗ
Một hệ quả nữa của cơ chế bồi tán này là các cửa sông miền Trung rất hay thay đổi. Cửa có thể bị cát bồi lấp sau một mùa bão, rồi mở lại ở chỗ khác khi lũ lớn phá thông một đoạn doi cát.
Điều đó gây khó cho tàu thuyền và cho quy hoạch cảng, và nó cũng giải thích vì sao nhiều cảng cá miền Trung phải nạo vét thường xuyên. Cửa Tư Hiền của phá Tam Giang là ví dụ có ghi chép về việc đóng mở nhiều lần trong lịch sử.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao miền Trung không có châu thổ lớn?
Vì núi nằm sát biển nên sông đều ngắn và dốc, mang ít phù sa mịn và không đủ sức đẩy vật liệu ra xa bờ. Sóng dọc bờ lại tán vật liệu đi ngay khi nó ra tới cửa, nên không tích lại thành đồng bằng rộng được.
Đầm phá hình thành thế nào?
Sóng đến bờ theo góc chéo cố định tạo dòng chảy dọc bờ, dòng này kéo cát thành doi dài song song với bờ. Khi doi khép gần kín, dải nước phía trong bị ngăn lại thành đầm phá nước lợ, chỉ thông ra biển qua vài cửa hẹp.
Vì sao Ninh Thuận, Bình Thuận khô hạn nhất nước?
Vì địa hình núi bao quanh chắn các khối khí ẩm, khiến chúng trút mưa ở nơi khác trước khi tới vùng này. Lượng mưa trung bình năm ở đây thấp hơn hẳn phần còn lại của đất nước, tạo ra cảnh quan bán khô hạn với xương rồng và đồi cát.
Rừng phi lao ven biển có tự nhiên không?
Không. Đó là rừng trồng có chủ đích để chắn gió và chặn cát bay, bảo vệ đồng ruộng và khu dân cư phía trong. Phi lao được chọn vì chịu được đất cát nghèo dinh dưỡng và gió mặn.
