Giai đoạn dựng nước đầu tiên trong lịch sử Việt Nam không để lại một dòng chữ nào do người trong cuộc viết. Những gì sách vở chép về các vua Hùng đều được ghi lại rất muộn, nhiều thế kỷ sau khi sự việc đã qua, và pha lẫn truyền thuyết.
Nguồn đáng tin hơn nằm dưới lòng đất. Từ đầu thế kỷ 20, khảo cổ học phát hiện ở lưu vực sông Mã, sông Hồng một nền văn hóa đồ đồng phát triển cao, đặt tên theo địa điểm khai quật đầu tiên: Đông Sơn, Thanh Hóa. Niên đại kéo dài khoảng từ thế kỷ 7 trước Công nguyên tới thế kỷ 1 sau Công nguyên.
| Niên đại văn hóa Đông Sơn | khoảng thế kỷ 7 TCN – thế kỷ 1 |
|---|---|
| Địa bàn | lưu vực sông Hồng, sông Mã, sông Cả |
| Hiện vật tiêu biểu | trống đồng Ngọc Lũ, Hoàng Hạ, Cổ Loa |
| Kinh đô Âu Lạc | Cổ Loa, nay thuộc Đông Anh, Hà Nội |
Đọc một mặt trống
Trống đồng Ngọc Lũ, hiện vật nổi tiếng nhất của nền văn hóa này, có mặt trống chia thành nhiều vòng tròn đồng tâm. Giữa là ngôi sao nhiều cánh, thường được hiểu là biểu tượng mặt trời. Các vòng ngoài khắc kín hình người và vật, và chính các vòng này mới là phần chở thông tin.
Ở đó có người đội mũ lông chim đang múa, có người giã gạo bằng chày đôi, có nhà sàn mái cong, có thuyền chở người cầm vũ khí, có hươu, có chim mỏ dài đang bay. Ghép lại, ta có một xã hội nông nghiệp trồng lúa nước, sống ven sông, đi lại bằng thuyền, có lễ hội tập thể và có tầng lớp thủ lĩnh — vì đúc được một chiếc trống như vậy cần tổ chức lao động và nguồn đồng mà một hộ gia đình đơn lẻ không kham nổi.
Hình chim mỏ dài trên trống về sau được gọi là chim Lạc, và tên gọi Lạc Việt, Lạc hầu, Lạc tướng trong thư tịch cổ được nhiều nhà nghiên cứu nối với hình tượng này.
Kỹ thuật đúc: điều khó hơn cả hoa văn
Chi tiết ít được nhắc nhưng đáng chú ý hơn hoa văn là kỹ thuật. Một chiếc trống lớn nặng gần một tạ, thành mỏng đều, hoa văn sắc nét cả mặt lẫn tang trống. Để đúc được, người thợ phải làm khuôn nhiều mảnh, pha hợp kim đồng – thiếc – chì theo tỷ lệ ổn định, và rót ở nhiệt độ kiểm soát được.
Điều đó nói lên rằng đây không phải sản phẩm thủ công ngẫu hứng mà là kết quả của nghề luyện kim có tích lũy kinh nghiệm qua nhiều thế hệ, có phân công lao động, và gần như chắc chắn có xưởng chuyên.
Cổ Loa: tòa thành hình xoáy ốc
Theo truyền thuyết, sau Văn Lang của các vua Hùng là nước Âu Lạc của An Dương Vương, đóng đô ở Cổ Loa. Phần truyền thuyết có nỏ thần, có Mỵ Châu – Trọng Thủy, có chiếc áo lông ngỗng rắc dọc đường chạy trốn.
Phần khảo cổ thì cụ thể hơn: Cổ Loa có hệ thống lũy đất ba vòng khép kín, tổng chiều dài các vòng thành lên tới hàng chục cây số, kết hợp với hào nước và sông tự nhiên. Đây là công trình quân sự – thủy lợi quy mô rất lớn so với trình độ tổ chức đương thời.
Quan trọng hơn, khai quật tại Cổ Loa tìm được kho mũi tên đồng hàng vạn chiếc cùng khuôn đúc mũi tên. Nghĩa là câu chuyện nỏ thần bắn một phát ra nhiều mũi, dù mang màu huyền thoại, có lõi thực tế: nơi này từng sản xuất mũi tên hàng loạt theo quy chuẩn.
Vì sao Đông Sơn quan trọng với hôm nay
Nền văn hóa này chấm dứt vai trò độc lập khi vùng đất rơi vào ách đô hộ phương Bắc từ năm 111 trước Công nguyên. Nhưng nó để lại hai thứ bền hơn cả đồ đồng.
Thứ nhất là bằng chứng vật chất cho thấy trước khi bị đô hộ, ở đây đã có một xã hội có tổ chức, có kỹ thuật riêng, có thẩm mỹ riêng — không phải vùng đất trống chờ được khai hóa. Đây là luận điểm nền tảng trong việc dựng lại lịch sử dân tộc thời cận hiện đại.
Thứ hai là chính hình tượng. Hoa văn trống đồng xuất hiện trên quốc huy nhiều thời kỳ, trên tiền, trên logo, trên mặt tiền công trình. Ít biểu tượng nào trong kho tàng Việt Nam được dùng lại nhiều đến thế.
Câu hỏi thường gặp
Trống đồng dùng để làm gì?
Không có một công dụng duy nhất. Các giả thuyết chính gồm nhạc khí trong lễ hội và nghi lễ cầu mưa, vật biểu trưng quyền lực của thủ lĩnh, và đồ tùy táng chôn theo người có địa vị. Nhiều trống được tìm thấy trong mộ táng, ủng hộ vai trò thứ ba.
Chim trên trống đồng là chim gì?
Hình chim mỏ dài, chân dài, thường bay ngược chiều kim đồng hồ quanh mặt trống. Giới nghiên cứu thường xếp vào nhóm chim nước như cò, sếu, và tên gọi chim Lạc là cách định danh về sau, nối với tên Lạc Việt trong thư tịch cổ.
Thành Cổ Loa có thật không?
Có. Hệ thống lũy đất nhiều vòng còn dấu tích tới nay ở Đông Anh, Hà Nội, và đã được khai quật nhiều lần. Phần huyền thoại là nỏ thần và chuyện Mỵ Châu – Trọng Thủy; phần vật chất là lũy thành, hào nước và kho mũi tên đồng.
Vì sao thời Hùng Vương không có sử liệu gốc?
Vì giai đoạn đó chưa có chữ viết bản địa được ghi nhận. Các ghi chép sớm nhất về thời kỳ này nằm trong thư tịch Trung Hoa và trong sử Việt biên soạn nhiều thế kỷ sau, nên phải đối chiếu với khảo cổ học mới dựng lại được bức tranh tương đối tin cậy.
