Tây Bắc mùa nước đổ và mùa lúa chín: hai thời điểm ruộng bậc thang đẹp khác nhau

Ruộng bậc thang không phải cảnh quan tự nhiên. Nó là công trình thủy lợi, được tạo ra để giải quyết một bài toán cụ thể: làm sao trồng lúa nước trên sườn dốc, nơi nước chảy tuột đi và đất trôi theo.

Hiểu điều đó thì hiểu vì sao nó có hai mùa đẹp — vì hai mùa ấy ứng với hai giai đoạn khác nhau của cùng một chu kỳ canh tác.

Vì sao chỉ một vụ

Ở đồng bằng, nhiều nơi làm hai tới ba vụ lúa. Trên núi cao Tây Bắc thì thường chỉ một. Lý do là nhiệt độ: mùa đông ở độ cao trên nghìn mét quá lạnh cho cây lúa, và nguồn nước phụ thuộc mưa chứ không có hệ thống thủy lợi lớn.

Một vụ mỗi năm nghĩa là toàn bộ chu kỳ dồn vào nửa năm: đổ nước và cấy vào đầu mùa mưa, chăm suốt mùa hè, gặt vào đầu thu. Phần còn lại của năm ruộng để trống, khô nứt, màu nâu xám.

Mùa nước đổ: mặt ruộng thành gương

Khi mưa đầu mùa về, người dân dẫn nước vào ruộng để làm đất chuẩn bị cấy. Nước được đưa từ khe suối trên cao chảy xuống, tràn từ thửa trên xuống thửa dưới theo trọng lực — mỗi bờ ruộng vừa là bờ giữ nước vừa là kênh dẫn.

Trong khoảng thời gian ruộng đã đầy nước mà mạ chưa cấy hoặc mới cấy còn thưa, mặt nước phẳng lặng phản chiếu bầu trời. Cả sườn núi biến thành hàng trăm tấm gương xếp bậc, đổi màu theo giờ: hồng lúc bình minh, trắng bạc lúc trưa, cam lúc chiều.

Đây là thời điểm ảnh đẹp nhất nhưng cũng ngắn nhất — chỉ vài tuần, và phụ thuộc mưa đến sớm hay muộn năm đó.

Mùa lúa chín: thảm vàng theo tầng

Khoảng tháng Chín, tháng Mười, lúa chín. Vì các thửa ở độ cao khác nhau nhận nắng khác nhau và được cấy lệch ngày, chúng không chín cùng lúc. Kết quả là sườn núi có nhiều sắc cùng lúc: xanh ở thửa còn non, vàng chanh ở thửa đang chín, vàng sậm ở thửa sắp gặt, và nâu ở thửa đã gặt xong.

Mùa này kéo dài hơn mùa nước đổ và ít phụ thuộc thời tiết hơn, nên dễ canh lịch hơn.

Mỗi vùng một dáng ruộng

Ruộng bậc thang ở các vùng khác nhau có hình dáng khác nhau, tùy độ dốc và tập quán của cộng đồng làm ra chúng.

• Mù Cang Chải, Yên Bái — do người H’Mông khai khẩn, sườn rất dốc nên các thửa hẹp và uốn lượn dày, tạo hình xoáy ốc đặc trưng ở khu La Pán Tẩn, Chế Cu Nha.
• Hoàng Su Phì, Hà Giang — của người Dao và Nùng, thửa rộng hơn, đường bờ mềm, nhiều thửa nằm xen với rừng nên cảnh có cây cối chứ không trơ trọi.
• Y Tý, Lào Cai — ở độ cao lớn, thường có biển mây buổi sáng phủ dưới chân ruộng.
• Sa Pa — thửa nhỏ, gần đường, dễ tiếp cận nhất nhưng cũng chịu áp lực xây dựng lớn nhất.

Vài điều nên biết trước khi đi

Đây là ruộng đang canh tác, không phải công viên. Đi trên bờ ruộng làm sạt bờ thì chủ ruộng mất nước cả thửa. Mùa nước đổ bờ đặc biệt mềm.

Thời tiết vùng cao đổi nhanh: sáng nắng chiều mưa là bình thường, và sương mù có thể xóa sạch tầm nhìn trong ít phút. Đường đèo sau mưa hay có đá lở và sạt taluy, nhất là ở Hà Giang và Lai Châu.

Mùa gặt cũng là mùa bận nhất của người dân. Nếu muốn tìm hiểu, chợ phiên là nơi tự nhiên hơn nhiều so với vào tận ruộng — chợ Bắc Hà họp chủ nhật, chợ Đồng Văn và nhiều chợ vùng cao khác cũng theo phiên cố định.

Câu hỏi thường gặp