Ở miền Bắc, "con nước" là chuyện của người đi biển. Ở miền Tây, nó là chuyện của mọi người. Đồng bằng sông Cửu Long thấp và bằng đến mức thủy triều từ Biển Đông đẩy ngược vào sâu hàng trăm cây số, lên xuống hai lần mỗi ngày, và toàn bộ nếp sinh hoạt xếp theo nhịp đó.
| Chế độ triều | bán nhật triều — hai lần lên xuống mỗi ngày |
|---|---|
| Triều đi sâu | hàng trăm km vào nội đồng |
| Chợ nổi tiêu biểu | Cái Răng · Phong Điền · Ngã Năm · Cái Bè |
| Giờ chợ nổi họp | tinh mơ tới khoảng 8–9 giờ sáng |
Vì sao chợ họp trên sông
Trước khi có đường bộ trải nhựa và cầu bắc qua các nhánh sông, giao thông chính ở miền Tây là đường thủy. Vườn nằm ven kênh rạch, và cách rẻ nhất để đưa một ghe khóm hay một ghe dừa đi bán là chở thẳng bằng ghe.
Chợ nổi mọc lên ở những chỗ nhiều nhánh sông gặp nhau — nơi ghe từ nhiều hướng đều tới được. Chợ Ngã Năm ở Sóc Trăng có tên đúng như vậy: năm nhánh sông giao nhau.
Chợ họp từ tinh mơ và tan vào khoảng tám, chín giờ sáng. Lý do rất thực tế: bán sớm để hàng còn tươi, và để ghe kịp về theo con nước thuận, khỏi phải chống ngược dòng.
Cây bẹo — biển hiệu không cần chữ
Trên mỗi ghe hàng có một cây sào dựng đứng, treo mẫu thứ đang bán: treo trái khóm là bán khóm, treo bó cải là bán cải. Đó gọi là cây bẹo.
Cách này giải quyết đúng bài toán của chợ trên sông: ghe cách nhau xa, sóng ồn, không thể rao mà nghe được, và ghe đi lại liên tục nên biển hiệu cố định vô dụng. Nhìn cây bẹo từ xa là biết nên chèo tới ghe nào.
Có vài quy ước phụ mà người quen mới đọc được: treo một tấm lá dừa nghĩa là bán chính chiếc ghe, còn thứ treo lên mà không bán thì là đồ dùng của gia đình phơi trên đó.
Nhà cất theo nước
Kiến trúc dân gian miền Tây phản ánh trực tiếp việc sống chung với nước. Nhà sàn kê cao trên cột, sàn cách mặt đất đủ để nước lên không tràn vào. Cầu thang hoặc bến nước dẫn thẳng xuống rạch, vì cửa chính thật sự của căn nhà nhiều khi quay ra sông chứ không ra đường.
Ở vùng ngập sâu còn có nhà nổi trên thùng phuy hoặc bè, và mô hình nuôi cá ngay dưới sàn nhà bè — sàn nhà chính là nắp lồng cá.
Xuồng ba lá là phương tiện cá nhân phổ biến, nhỏ, nhẹ, luồn được vào kênh hẹp và len giữa đám lục bình.
Con nước quyết định giờ làm
Vì triều lên xuống hai lần mỗi ngày và giờ triều dịch dần theo tuần trăng, người miền Tây quen nói chuyện theo con nước hơn theo giờ đồng hồ. Đi ghe thì canh nước xuôi để đỡ tốn dầu và đỡ sức. Lấy nước vào vuông tôm, xổ nước ra, đóng cống ngăn mặn — tất cả đều canh theo triều.
Nghề đánh bắt cũng vậy: đặt dớn, đặt lọp, giăng lưới đều phải theo lúc nước ròng hay nước lớn thì mới có cá.
Điều đang thay đổi
Chợ nổi thu nhỏ dần. Nguyên nhân chính không phải du lịch mà là hạ tầng: đường bộ đã tới tận vườn, cầu đã thay phà, và xe tải chở được nhiều hơn ghe với chi phí thấp hơn. Thương lái tới tận vườn cân hàng thì nhà vườn không cần chở ra chợ nữa.
Chợ Cái Răng còn đông nhờ du lịch, nhiều chợ nhỏ khác đã tan hẳn. Nếu muốn thấy chợ đúng nhịp buôn bán thật thì phải đi sớm, khoảng năm giờ sáng, trước khi thuyền du lịch tới.
Cùng lúc, xâm nhập mặn mùa khô và việc chuyển đổi từ lúa sang tôm ở vùng ven biển đang đổi lại bản đồ sinh kế — và theo đó là đổi cả những thứ được chở ra chợ.
Câu hỏi thường gặp
Cây bẹo dùng để làm gì?
Là cây sào dựng trên ghe, treo mẫu hàng đang bán để người ở xa nhìn thấy. Trên sông thì rao không ai nghe và biển hiệu cố định vô dụng vì ghe di chuyển liên tục, nên treo mẫu là cách hiệu quả nhất.
Nên đi chợ nổi lúc mấy giờ?
Khoảng 5 đến 6 giờ sáng. Chợ họp từ tinh mơ và thưa dần sau 8–9 giờ. Đi muộn thì phần lớn ghe hàng đã về, chỉ còn thuyền phục vụ khách tham quan.
Vì sao chợ nổi ngày càng ít?
Chủ yếu vì đường bộ và cầu đã phủ tới tận vườn, xe tải chở rẻ và nhiều hơn ghe, thương lái tới tận nơi thu mua. Chợ nổi mất dần chức năng kinh tế gốc, chỉ những chợ có thêm giá trị du lịch mới còn đông.
Bán nhật triều nghĩa là gì?
Nghĩa là mỗi ngày nước lên xuống hai lần. Vì đồng bằng rất thấp và bằng phẳng, ảnh hưởng triều đi ngược vào nội đồng hàng trăm cây số, chi phối việc đi lại, lấy nước và đánh bắt của người dân.
