Năm 1802, Nguyễn Ánh thống nhất đất nước sau nhiều thập niên nội chiến, lên ngôi lấy niên hiệu Gia Long, và chọn Phú Xuân — tức Huế — làm kinh đô. Nhà Nguyễn tồn tại tới năm 1945, khi vua Bảo Đại thoái vị. Tổng cộng 143 năm với 13 đời vua.
So với gần tám trăm năm của Thăng Long thì đó là quãng ngắn. Nhưng Huế có một lợi thế mà các kinh đô trước không có: nó là triều đại gần nhất, nên phần lớn công trình, thư tịch, nhạc lễ và cả nghi thức đều còn lại đủ để dựng lại một bức tranh tương đối trọn vẹn.
| Thời gian làm kinh đô | 1802 – 1945, 143 năm |
|---|---|
| Số đời vua | 13 |
| Quần thể di tích Huế | UNESCO ghi danh 1993 |
| Nhã nhạc cung đình | UNESCO ghi danh 2003 |
Vì sao chọn Huế
Lý do đầu tiên là địa chính trị. Sau khi thống nhất, lãnh thổ kéo dài từ biên giới phía bắc tới mũi Cà Mau — dài hơn bất kỳ thời kỳ nào trước đó. Huế nằm gần trung độ của dải đất ấy, thuận cho việc cai quản hai đầu.
Lý do thứ hai là gốc gác. Phú Xuân từng là thủ phủ của các chúa Nguyễn ở Đàng Trong suốt hơn một thế kỷ. Đóng đô ở đây nghĩa là đứng trên cơ sở quyền lực sẵn có, thay vì ra Thăng Long — nơi ký ức về nhà Lê và các thế lực cũ còn đậm.
Ba vòng thành và một dòng sông
Kinh thành Huế được quy hoạch theo ba lớp đồng tâm. Vòng ngoài là Kinh thành, tường gạch dày với hào nước bao quanh, xây theo kiểu công sự Vauban của châu Âu — dấu vết của việc Gia Long từng được các sĩ quan Pháp giúp trong giai đoạn giành lại quyền lực. Vòng giữa là Hoàng thành, nơi đặt các điện thiết triều và cơ quan triều đình, vào bằng Ngọ Môn. Vòng trong cùng là Tử Cấm Thành, khu sinh hoạt riêng của hoàng gia.
Sông Hương chảy phía trước, và núi Ngự Bình được chọn làm tiền án — bình phong che chắn theo quan niệm phong thủy. Trục kinh thành được đặt sao cho đúng thế ấy, nên bố cục của Huế là một trong những ví dụ rõ nhất về đô thị được quy hoạch theo nguyên tắc phong thủy còn lại ở Đông Nam Á.
Lăng tẩm: mỗi lăng một tính cách
Điều làm di sản Huế khác biệt là các lăng vua không theo một khuôn mẫu. Chúng được chính các vị vua cho xây khi còn sống, và phản ánh khá rõ con người từng vị.
- Lăng Gia Long nằm xa trung tâm, giữa vùng đồi thông rộng, ít trang trí — gần với thế đất tự nhiên hơn là công trình kiến trúc.
- Lăng Minh Mạng đối xứng nghiêm ngặt theo một trục thẳng, bố cục chặt chẽ đúng khuôn phép Nho giáo, tương ứng với vị vua nổi tiếng về cải cách hành chính và kỷ cương.
- Lăng Tự Đức ngược lại, phi đối xứng, nhiều hồ nước, nhà thủy tạ và lối đi quanh co như một khu vườn để ở. Vua Tự Đức làm thơ, và ông dùng nơi này khi còn sống.
- Lăng Khải Định xây đầu thế kỷ 20, dùng bê tông cốt thép, trang trí bằng sành sứ và thủy tinh ghép, pha trộn mô típ Á – Âu. Nó gây tranh cãi về thẩm mỹ nhưng là chứng tích trung thực của giai đoạn giao thoa văn hóa thuộc địa.
Nhã nhạc và phần di sản không nhìn thấy được
Bên cạnh kiến trúc, triều Nguyễn để lại một hệ thống nhạc lễ cung đình gọi là nhã nhạc, dùng trong tế Nam Giao, tế miếu, đại triều và các nghi lễ lớn. Đây là loại hình đòi hỏi dàn nhạc, bài bản và đội ngũ nhạc công được đào tạo riêng.
Sau năm 1945, khi triều đình không còn, nhã nhạc mất môi trường tồn tại và suy giảm nghiêm trọng, có lúc chỉ còn vài nghệ nhân cao tuổi nắm được bài bản. Việc UNESCO ghi danh năm 2003 gắn với nỗ lực sưu tầm, ghi âm và truyền dạy lại từ chính những người này.
Ngoài ra còn khối tư liệu đồ sộ: Châu bản triều Nguyễn — các văn bản hành chính có bút phê của vua — và Mộc bản, những tấm ván khắc ngược dùng in sách. Cả hai đều đã được UNESCO đưa vào danh mục Ký ức thế giới.
Vết thương và việc phục dựng
Quần thể Huế chịu tổn thất nặng qua chiến tranh, đặc biệt trong năm 1968, khi nhiều công trình trong Tử Cấm Thành bị phá hủy. Nhiều điện chỉ còn nền móng.
Công cuộc trùng tu kéo dài từ thập niên 1990 tới nay, dựa trên ảnh tư liệu, bản vẽ cũ và khảo cổ nền móng. Điện Thái Hòa, Ngọ Môn, Duyệt Thị Đường và nhiều hạng mục đã được phục hồi. Việc UNESCO ghi danh năm 1993 chính là bước mở đường cho nguồn lực và chuẩn mực kỹ thuật của công cuộc này.
Câu hỏi thường gặp
Kinh thành Huế xây theo kiểu gì?
Vòng thành ngoài xây theo nguyên tắc công sự Vauban của châu Âu — tường thấp dày, có pháo đài nhô ra ở góc và hào nước bao quanh — trong khi bố cục tổng thể và các cung điện bên trong theo mô hình kinh đô phương Đông và nguyên tắc phong thủy.
Vì sao lăng các vua Nguyễn khác nhau nhiều đến vậy?
Vì mỗi lăng do chính vị vua đó cho xây khi còn sống và tự chọn thế đất, quy mô, phong cách. Lăng Minh Mạng đối xứng nghiêm ngặt, lăng Tự Đức như một khu vườn để ở, lăng Khải Định dùng bê tông và sành sứ ghép theo lối Á – Âu pha trộn.
Nhã nhạc cung đình là gì?
Là hệ thống nhạc lễ dùng trong các nghi lễ chính thức của triều đình Nguyễn như tế Nam Giao, tế miếu và đại triều. Nó gồm dàn nhạc, bài bản và nghi thức riêng, được UNESCO ghi danh năm 2003 sau nỗ lực sưu tầm và truyền dạy lại từ số ít nghệ nhân còn nắm bài bản.
Châu bản triều Nguyễn là gì?
Là các văn bản hành chính của triều đình có bút phê trực tiếp bằng mực son của nhà vua. Vì mang dấu vết quyết định của người đứng đầu nhà nước, đây là nguồn sử liệu gốc rất giá trị, và đã được UNESCO đưa vào danh mục Ký ức thế giới.
