Năm 1010, vị vua đầu tiên của nhà Lý ban một văn bản ngắn nêu ý định dời kinh đô từ Hoa Lư ra thành Đại La, rồi đổi tên nơi mới thành Thăng Long. Văn bản ấy — Thiên đô chiếu, quen gọi là Chiếu dời đô — chỉ vài trăm chữ, nhưng lập luận trong đó đáng đọc kỹ vì nó cho thấy một cách nghĩ khác hẳn các triều trước.
| Năm dời đô | 1010 |
|---|---|
| Từ → đến | Hoa Lư (Ninh Bình) → Đại La, đổi tên Thăng Long |
| Thời gian làm kinh đô | 1010–1802, có vài giai đoạn gián đoạn |
| Di sản thế giới | Hoàng thành Thăng Long, UNESCO ghi danh 2010 |
Vì sao Hoa Lư từng được chọn
Hoa Lư nằm lọt giữa những dãy núi đá vôi dựng đứng, với sông và đầm lầy bao quanh. Đinh Bộ Lĩnh chọn nơi này làm kinh đô năm 968, và Lê Hoàn giữ nguyên. Lý do rất thực tế: đất nước vừa thoát khỏi một nghìn năm đô hộ, nội bộ chưa yên, phương Bắc còn nhòm ngó. Một kinh đô mà núi đá làm tường thành là lựa chọn hợp lý cho giai đoạn ấy.
Nhưng ưu điểm phòng thủ đi kèm nhược điểm: lòng chảo Hoa Lư chật, đất canh tác quanh vùng hạn chế, đường thủy ra biển và lên ngược không thuận. Một kinh đô như vậy giữ được thân nhưng khó lớn.
Lập luận trong Chiếu dời đô
Điều làm văn bản này khác thường là nó không viện dẫn điềm báo hay mệnh trời làm lý do chính, mà đưa ra tiêu chí địa lý và kinh tế cụ thể. Đại La được mô tả là nơi ở vào giữa khu vực trời đất, có thế rồng cuộn hổ ngồi, đúng ngôi nam bắc đông tây, tiện hướng nhìn sông tựa núi; đất rộng mà bằng, cao mà thoáng; dân cư không khổ vì ngập lụt, muôn vật phong phú tốt tươi.
Dịch sang ngôn ngữ hôm nay: vị trí trung tâm của vùng đồng bằng, giao thông đường sông thuận cả bốn hướng, mặt bằng đủ rộng để mở rộng đô thị, nền đất cao ráo không úng ngập, và vùng phụ cận đủ sức nuôi một dân số lớn.
Nhà vua cũng viện dẫn tiền lệ các triều đại phương Bắc từng dời đô để mưu nghiệp lớn, rồi phê phán hai nhà Đinh, Lê đã theo ý riêng mà giữ mãi một chỗ, khiến triều đại không dài và trăm họ hao tổn. Đây là một đánh giá thẳng thắn hiếm thấy trong văn bản chính thức về các triều trước.
Kết quả kiểm chứng bằng gần tám thế kỷ
Lựa chọn này về sau được chứng minh bằng độ bền. Thăng Long làm kinh đô suốt các triều Lý, Trần, Lê sơ, Mạc, Lê trung hưng, cho tới khi nhà Nguyễn dời vào Phú Xuân năm 1802. Ngay cả khi mất vai trò kinh đô, nó vẫn là trung tâm lớn nhất miền Bắc, và trở lại làm thủ đô từ giữa thế kỷ 20.
Hai triều Đinh và Tiền Lê đóng ở Hoa Lư cộng lại chỉ hơn bốn chục năm. Nhà Lý sau khi ra Thăng Long tồn tại hơn hai trăm năm. Tương quan ấy không hoàn toàn do vị trí kinh đô, nhưng cũng không hoàn toàn không liên quan.
Thăng Long trở thành trung tâm học vấn
Việc dời đô kéo theo một chuỗi thiết chế. Năm 1070 dựng Văn Miếu thờ Khổng Tử. Năm 1076 lập Quốc Tử Giám, được xem là trường đại học đầu tiên của nước ta, ban đầu dạy con vua và quý tộc, về sau mở rộng cho người học giỏi trong dân.
Hệ thống khoa cử theo đó hình thành và vận hành gần tám trăm năm. Bia tiến sĩ đặt tại Văn Miếu ghi tên người đỗ đạt qua các khoa thi; 82 tấm bia còn lại đã được UNESCO ghi vào danh mục Ký ức thế giới.
Hoàng thành dưới lòng đất
Năm 2002, khi chuẩn bị xây dựng công trình mới tại khu vực 18 Hoàng Diệu, Hà Nội, việc khai quật phát lộ một quần thể di tích chồng lớp: nền móng, giếng nước, đồ gốm sứ, ngói trang trí thuộc nhiều thời kỳ nối nhau từ thời Đại La, qua Lý, Trần, Lê, tới Nguyễn.
Giá trị đặc biệt của khu di tích nằm ở tính liên tục: hiếm nơi nào giữ được chuỗi tầng văn hóa của một trung tâm quyền lực kéo dài hơn một nghìn năm ở cùng một địa điểm. Năm 2010, đúng dịp một nghìn năm Thăng Long, khu trung tâm Hoàng thành được UNESCO ghi danh Di sản văn hóa thế giới.
Câu hỏi thường gặp
Thăng Long nghĩa là gì?
Nghĩa là rồng bay lên. Theo ghi chép, khi thuyền vua tới chân thành Đại La thì thấy rồng vàng bay lên, nên đặt tên mới cho kinh đô. Tên gọi này được dùng suốt các triều Lý, Trần, Lê.
Vì sao nhà Nguyễn không đóng đô ở Thăng Long?
Vì cơ sở quyền lực của nhà Nguyễn nằm ở Đàng Trong. Sau khi thống nhất năm 1802, Gia Long chọn Phú Xuân làm kinh đô vì nó ở vị trí trung độ của lãnh thổ đã kéo dài tới Cà Mau, gần vùng gốc của dòng họ, và xa các thế lực cũ ở đồng bằng Bắc Bộ.
Quốc Tử Giám dạy những gì?
Chương trình xoay quanh kinh sách Nho giáo — Tứ thư, Ngũ kinh — cùng văn sách, thơ phú và những nội dung phục vụ thi cử để tuyển quan lại. Đây là trường đào tạo hành chính hơn là trường nghiên cứu theo nghĩa hiện đại.
Hoàng thành Thăng Long được phát hiện thế nào?
Trong quá trình khai quật khảo cổ tại khu vực 18 Hoàng Diệu năm 2002, trước khi triển khai một dự án xây dựng. Phát hiện quy mô lớn dẫn tới quyết định bảo tồn tại chỗ thay vì xây mới, và khu di tích được UNESCO ghi danh năm 2010.
