Trong nhiều gia đình Việt Nam, chi cho việc học của con là khoản được ưu tiên gần như tuyệt đối, kể cả khi các khoản khác phải cắt. Câu "hy sinh đời bố củng cố đời con" nói nửa đùa nhưng mô tả đúng một thực tế xã hội.
Hiện tượng này thường được gọi là truyền thống hiếu học. Nhưng gọi tên thôi thì chưa giải thích được vì sao nó bền đến vậy — qua thời phong kiến, thuộc địa, chiến tranh, bao cấp, rồi kinh tế thị trường.
| Gốc thể chế | hơn 800 năm khoa cử, 1075–1919 |
|---|---|
| Cơ chế | thi đỗ là đường đổi vị thế xã hội |
| Đơn vị đầu tư | gia đình và dòng họ, không chỉ cá nhân |
| Biểu hiện hiện nay | ưu tiên chi cho học · khuyến học dòng họ |
Gốc thể chế: thi đỗ thì đổi được vị thế
Trong xã hội quân chủ Việt Nam, khoa cử là con đường chính thức và gần như duy nhất để một người xuất thân thường dân bước vào tầng lớp cai trị. Không có tầng lớp quý tộc thế tập rộng như ở châu Âu trung đại, cũng không có con đường thương nghiệp được xã hội đánh giá cao.
Thang giá trị "sĩ, nông, công, thương" xếp người đi học ở vị trí đầu và người buôn bán ở cuối. Thang ấy không chỉ là quan niệm đạo đức mà phản ánh đúng cơ hội thực tế: học là đường có cửa, buôn bán thì không dẫn tới địa vị chính thức.
Khi phần thưởng cho việc học lớn đến vậy và tương đối mở với mọi người, việc cả gia đình dồn nguồn lực cho một người đi học là hành vi hợp lý về kinh tế, không chỉ là biểu hiện văn hóa.
Vì sao đơn vị đầu tư là dòng họ chứ không phải cá nhân
Một chi tiết quan trọng: việc học không được coi là chuyện riêng của người đi học. Dòng họ góp tiền nuôi người có triển vọng ăn học, và khi người đó đỗ đạt thì cả họ được hưởng: vị thế trong làng, khả năng nhờ vả việc quan, và tên khắc trên bia.
Cơ chế này giống một hình thức đầu tư chung có chia lợi ích. Nó giải thích vì sao đến nay nhiều dòng họ vẫn duy trì quỹ khuyến học, tổ chức phát thưởng cho con cháu đỗ đạt vào dịp giỗ họ, và vì sao thành tích học tập của một đứa trẻ được cả họ quan tâm.
Vì sao nó không mất khi thể chế đổi
Khoa cử chấm dứt năm 1919, nhưng cấu trúc phần thưởng thì không mất. Ở thời thuộc địa, học chữ Quốc ngữ và tiếng Pháp mở đường vào công chức và nghề tự do. Thời bao cấp, học giỏi mở đường vào đại học và các suất đi học nước ngoài. Thời kinh tế thị trường, bằng cấp và kỹ năng mở đường vào việc làm ở khu vực có thu nhập cao hơn.
Mỗi lần đổi thể chế, nội dung việc học đổi nhưng vai trò của nó — kênh dịch chuyển xã hội chính — thì giữ nguyên. Đó là lý do quan niệm bền hơn cả cái thể chế sinh ra nó.
Mặt sau của cùng một đồng xu
Cùng động lực ấy tạo ra những hệ quả được thảo luận nhiều.
Áp lực thi cử ở học sinh cuối cấp là hệ quả trực tiếp: khi kỳ thi được cả gia đình xem là bước ngoặt, gánh nặng tâm lý đặt lên đứa trẻ rất nặng. Đây là chủ đề ngày càng được nói tới trong các thảo luận về sức khỏe tinh thần học đường.
Việc phân luồng sang giáo dục nghề nghiệp gặp khó cũng có gốc ở đây: khi bằng đại học được gắn với vị thế xã hội, hướng con sang học nghề bị nhiều gia đình cảm nhận như một bước lùi, dù nhu cầu lao động kỹ thuật lành nghề thực tế rất lớn.
Và việc chuộng bằng cấp hơn năng lực thực tế trong tuyển dụng — thứ mà chính các doanh nghiệp phàn nàn — cũng là một phần của cùng cấu trúc.
Câu hỏi thường gặp
Truyền thống hiếu học có gốc từ đâu?
Từ hơn tám thế kỷ khoa cử, khi thi đỗ là con đường chính thức và gần như duy nhất để người xuất thân thường dân bước vào tầng lớp cai trị. Phần thưởng lớn và tương đối mở khiến việc dồn nguồn lực cho một người đi học là lựa chọn hợp lý.
Vì sao dòng họ tham gia vào việc học của con cháu?
Vì trong cơ chế cũ, một người đỗ đạt thì cả dòng họ được hưởng vị thế và lợi ích đi kèm. Dòng họ góp tiền nuôi người có triển vọng ăn học như một hình thức đầu tư chung, và tập quán quỹ khuyến học ngày nay là dấu vết còn lại.
Vì sao quan niệm này không mất khi bỏ khoa cử?
Vì cấu trúc phần thưởng vẫn còn: qua mỗi thời kỳ, nội dung việc học thay đổi nhưng vai trò của nó như kênh dịch chuyển xã hội chính thì giữ nguyên — từ chữ Hán sang chữ Quốc ngữ, rồi sang bằng đại học và kỹ năng nghề nghiệp.
Vì sao phân luồng sang học nghề khó?
Vì bằng đại học gắn chặt với vị thế xã hội trong nhận thức chung, nên hướng con sang học nghề bị nhiều gia đình cảm nhận như bước lùi, dù nhu cầu lao động kỹ thuật lành nghề trên thị trường rất lớn.
