Năm 1075, dưới triều Lý, khoa thi đầu tiên được tổ chức để tuyển người ra làm quan. Năm 1919, dưới triều Nguyễn, kỳ thi Hương cuối cùng diễn ra tại Nghệ An. Giữa hai mốc ấy là hơn tám trăm năm một xã hội chọn tầng lớp cai trị bằng bài thi.
Đây là điểm khiến mô hình nhà nước ở Việt Nam và Đông Á khác các xã hội quý tộc thế tập: về nguyên tắc, con nhà thường dân thi đỗ thì làm quan, con nhà quan thi trượt thì không.
| Khoa thi đầu tiên | 1075, triều Lý |
|---|---|
| Quốc Tử Giám | lập năm 1076 |
| Kỳ thi Hương cuối | 1919 |
| Bia tiến sĩ còn lại | 82 tấm tại Văn Miếu |
Ba vòng thi
Hệ thống hoàn chỉnh gồm ba cấp nối nhau, tổ chức theo chu kỳ vài năm một lần.
Thi Hương tổ chức ở các trấn, là vòng rộng nhất. Người đỗ đạt các học vị Tú tài hoặc Cử nhân. Đỗ Cử nhân đã có thể được bổ làm quan nhỏ ở địa phương.
Thi Hội tổ chức ở kinh đô, dành cho người đã đỗ Cử nhân. Đây là vòng sàng lọc gắt nhất.
Thi Đình tổ chức trong cung, do vua trực tiếp ra đề và chấm. Vòng này không loại ai mà xếp hạng: Trạng nguyên, Bảng nhãn, Thám hoa ở hàng cao nhất, rồi tới Hoàng giáp và các bậc Tiến sĩ.
Thi cái gì
Nội dung xoay quanh kinh sách Nho giáo — Tứ thư, Ngũ kinh — cùng các thể văn hành chính và văn chương: kinh nghĩa, chiếu biểu, thơ phú, và văn sách bàn về một vấn đề trị nước.
Cần nói rõ để tránh hiểu nhầm: đây là kỳ thi tuyển quan lại, không phải kỳ thi học thuật tổng quát. Nội dung thi được thiết kế để đo khả năng nắm chuẩn mực đạo đức chính trị, viết văn bản hành chính chuẩn mực, và lập luận về việc trị nước — những kỹ năng thực sự cần cho một viên quan thời đó.
Mặt hạn chế cũng nằm ở chính đó: hệ thống không đo và không khuyến khích kiến thức kỹ thuật, khoa học tự nhiên hay thương mại. Đây là điểm được các nhà cải cách cuối thế kỷ 19 phê phán mạnh khi so sánh với sự phát triển của phương Tây.
Trường thi và điều kiện dự thi
Trường thi là bãi đất rộng được quây lại, thí sinh mang theo lều chõng dựng tại chỗ, tự lo giấy bút, mực, lương thực và ở lại nhiều ngày. Hình ảnh "lều chõng" trong tiếng Việt đến từ đây.
Về nguyên tắc mọi nam giới đều được dự thi, trừ một số trường hợp bị cấm như con nhà xướng ca, người có tang, hoặc phạm húy. Quy định phạm húy — kiêng viết tên vua và người trong hoàng tộc — khiến không ít bài thi bị đánh hỏng dù nội dung tốt.
Phụ nữ không được dự thi. Đây là giới hạn cơ bản của toàn bộ hệ thống.
82 tấm bia và điều chúng ghi
Tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám ở Hà Nội hiện còn 82 tấm bia đá đặt trên lưng rùa, khắc tên những người đỗ tiến sĩ qua các khoa thi từ năm 1442 trở đi.
Mỗi bia ghi tên, quê quán và khoa thi của người đỗ, kèm bài văn bia nêu lý do lập bia. Ý đồ rất rõ: khắc lên đá để khuyến khích người đời sau học hành, và để người đã đỗ tự răn mình vì tên đã lưu vĩnh viễn.
Bộ bia này đã được UNESCO đưa vào danh mục Ký ức thế giới, và là nguồn sử liệu quý để nghiên cứu phân bố địa lý của tầng lớp khoa bảng qua các thời kỳ.
Vì sao hệ thống kết thúc
Cuối thế kỷ 19, khi đối diện với sức mạnh kỹ thuật của phương Tây, nhiều nhà cải cách cho rằng nền học từ chương không còn đáp ứng được yêu cầu của thời đại. Chính quyền thuộc địa Pháp đồng thời muốn thay thế hệ thống cũ bằng nền giáo dục theo mô hình phương Tây dùng chữ Quốc ngữ và tiếng Pháp.
Khoa cử bị bãi bỏ ở Bắc Kỳ và Trung Kỳ trong thập niên 1910, kết thúc bằng kỳ thi Hương năm 1919.
Nhưng cái tồn tại lâu hơn thể chế là quan niệm đi kèm: việc học được xem như con đường chính để đổi vị thế xã hội. Quan niệm ấy vẫn còn ảnh hưởng rõ trong cách các gia đình Việt Nam đầu tư cho con học hôm nay.
Câu hỏi thường gặp
Khoa thi đầu tiên ở Việt Nam năm nào?
Năm 1075 dưới triều Lý. Một năm sau, năm 1076, Quốc Tử Giám được lập để đào tạo người dự thi, ban đầu dành cho con vua và quý tộc rồi mở rộng dần.
Trạng nguyên khác Tiến sĩ thế nào?
Trạng nguyên là người đứng đầu trong kỳ thi Đình, tức bậc cao nhất trong số những người đã đỗ. Tiến sĩ là học vị chung của những người vượt qua thi Hội và thi Đình; Trạng nguyên, Bảng nhãn, Thám hoa là ba thứ hạng cao nhất trong nhóm đó.
Phạm húy là gì?
Là viết trúng tên vua hoặc người trong hoàng tộc, điều bị cấm kỵ. Bài thi phạm húy bị đánh hỏng bất kể nội dung hay dở, nên thí sinh phải thuộc danh sách chữ kiêng và biết cách viết chệch đi.
Vì sao khoa cử bị bãi bỏ?
Vì nội dung thi chỉ đo kiến thức kinh sách và văn chương, không đo kiến thức kỹ thuật hay khoa học — điều bị xem là không còn phù hợp khi đối diện phương Tây. Chính quyền thuộc địa cũng chủ trương thay bằng nền giáo dục kiểu Pháp dùng chữ Quốc ngữ. Kỳ thi Hương cuối cùng diễn ra năm 1919.
