Hệ thống giáo dục phổ thông Việt Nam chia làm ba cấp trong 12 năm: tiểu học 5 năm, trung học cơ sở 4 năm, trung học phổ thông 3 năm. Giáo dục tiểu học và trung học cơ sở thuộc diện phổ cập.
Điểm định hình toàn bộ guồng máy nằm ở cuối chặng: kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông tổ chức vào tháng Sáu hằng năm.
| Cấu trúc | tiểu học 5 · THCS 4 · THPT 3 năm |
|---|---|
| Phổ cập | tiểu học và trung học cơ sở |
| Kỳ thi lớn | tốt nghiệp THPT, tháng 6 |
| Chương trình hiện hành | Chương trình giáo dục phổ thông 2018 |
Một kỳ thi, hai chức năng
Kỳ thi cuối cấp phục vụ đồng thời hai mục đích: xét công nhận tốt nghiệp phổ thông, và cung cấp điểm để các trường đại học xét tuyển.
Việc gộp này có lý do thực tế — tổ chức một kỳ thi trên quy mô cả nước tốn kém, làm hai kỳ thì gánh nặng nhân đôi. Nhưng nó tạo ra một hệ quả lớn: điểm số của một kỳ thi duy nhất mang tính quyết định cao đối với hướng đi sau phổ thông, và toàn bộ năm cuối cấp xoay quanh việc chuẩn bị cho nó.
Những năm gần đây, các trường đại học được mở rộng quyền tự chủ tuyển sinh và bổ sung nhiều phương thức khác: xét học bạ, kỳ thi đánh giá năng lực riêng, xét chứng chỉ ngoại ngữ quốc tế, tuyển thẳng học sinh giỏi quốc gia. Điều này làm giảm phần nào tính một cửa của kỳ thi tháng Sáu.
Chương trình 2018 và điều nó thay đổi
Chương trình giáo dục phổ thông ban hành năm 2018 chuyển hướng tiếp cận: từ chú trọng truyền đạt nội dung sang chú trọng hình thành năng lực. Hai thay đổi dễ thấy nhất với học sinh và phụ huynh:
- Một chương trình, nhiều bộ sách giáo khoa. Trước đây cả nước dùng chung một bộ; nay có nhiều bộ được phê duyệt và trường lựa chọn.
- Phân hóa ở cấp ba. Học sinh trung học phổ thông học một số môn bắt buộc và chọn thêm các môn theo định hướng, thay vì học đồng loạt toàn bộ môn như trước.
Việc triển khai diễn ra theo lộ trình cuốn chiếu từng khối lớp, nên trong vài năm chuyển tiếp có tình trạng các khối học theo chương trình khác nhau.
Hệ thống trường
Bên cạnh trường công lập chiếm đa số, có trường tư thục, trường quốc tế và trường song ngữ tập trung ở các đô thị lớn. Một nhánh riêng là hệ thống trường chuyên — trường trung học phổ thông chuyên đặt ở mỗi tỉnh và một số trường chuyên thuộc đại học — tuyển học sinh qua thi và đào tạo sâu theo môn.
Các đội tuyển dự thi Olympic quốc tế của Việt Nam chủ yếu đến từ hệ thống này. Mô hình trường chuyên cũng là chủ đề tranh luận thường xuyên về việc phân bổ nguồn lực và tác động tới mặt bằng chung.
Học thêm
Học thêm ngoài giờ chính khóa là hiện tượng phổ biến, đặc biệt ở các lớp cuối cấp và tại đô thị. Nguyên nhân được nêu thường gồm: tính cạnh tranh cao ở các kỳ chuyển cấp, thời lượng chính khóa không đủ cho khối lượng kiến thức, và kỳ vọng của gia đình.
Đây là vấn đề được thảo luận nhiều năm và đã có nhiều quy định điều chỉnh. Thực tế cho thấy quy định hành chính khó xử lý dứt điểm khi động lực gốc — tính cạnh tranh của các kỳ tuyển sinh — vẫn còn.
Điều đang được bàn
Ba chủ đề xuất hiện đều đặn trong thảo luận chính sách: giảm tải chương trình, cân đối giữa dạy kiến thức và rèn kỹ năng, và phân luồng sau trung học cơ sở — tức là hướng một phần học sinh sang giáo dục nghề nghiệp thay vì tất cả cùng hướng tới đại học. Việc phân luồng gặp trở ngại không chỉ ở hạ tầng trường nghề mà còn ở nhận thức xã hội về giá trị của bằng cấp.
Câu hỏi thường gặp
Giáo dục phổ thông Việt Nam mấy năm?
12 năm, chia ba cấp: tiểu học 5 năm, trung học cơ sở 4 năm, trung học phổ thông 3 năm. Tiểu học và trung học cơ sở thuộc diện phổ cập.
Kỳ thi tốt nghiệp THPT dùng để làm gì?
Vừa xét công nhận tốt nghiệp phổ thông, vừa cung cấp điểm cho các trường đại học xét tuyển. Gần đây các trường còn dùng thêm nhiều phương thức khác như xét học bạ, thi đánh giá năng lực riêng, chứng chỉ ngoại ngữ quốc tế.
Vì sao có nhiều bộ sách giáo khoa?
Vì Chương trình giáo dục phổ thông 2018 áp dụng nguyên tắc một chương trình thống nhất nhưng nhiều bộ sách được phê duyệt, để trường lựa chọn bộ phù hợp. Trước đó cả nước dùng chung một bộ duy nhất.
Trường chuyên là gì?
Là hệ thống trường trung học phổ thông tuyển học sinh qua thi và đào tạo sâu theo từng môn, đặt ở mỗi tỉnh cùng một số trường trực thuộc đại học. Đội tuyển dự thi Olympic quốc tế của Việt Nam chủ yếu đến từ hệ thống này.
