Trước năm 1986, kinh tế Việt Nam vận hành theo mô hình kế hoạch hóa tập trung: nhà nước quyết định sản xuất cái gì, số lượng bao nhiêu, phân phối cho ai. Hàng hóa thiết yếu mua bằng tem phiếu. Thương mại tư nhân bị hạn chế nghiêm ngặt.
Hệ thống ấy rơi vào khủng hoảng nặng giữa thập niên 1980: lạm phát phi mã, thiếu lương thực, hàng hóa khan hiếm. Đại hội Đảng lần thứ VI năm 1986 thông qua đường lối Đổi Mới, chuyển sang nền kinh tế nhiều thành phần vận hành theo cơ chế thị trường có sự quản lý của nhà nước.
| Mốc khởi đầu | Đại hội VI, tháng 12/1986 |
|---|---|
| Nội dung cốt lõi | bỏ kế hoạch hóa tập trung, chấp nhận nhiều thành phần kinh tế |
| Khoán nông nghiệp | Nghị quyết 10, năm 1988 |
| Kết quả sớm nhất | từ thiếu gạo thành nước xuất khẩu gạo |
Nông nghiệp đổi trước và đổi nhanh nhất
Thay đổi có tác động tức thì nhất là trong nông nghiệp. Nghị quyết 10 năm 1988, quen gọi là Khoán 10, giao đất cho hộ nông dân sử dụng lâu dài và cho phép họ giữ phần vượt khoán.
Cơ chế cũ là hợp tác xã: nông dân làm công điểm, sản lượng nộp chung, phần được hưởng không gắn chặt với công sức bỏ ra. Cơ chế mới gắn trực tiếp kết quả với người làm.
Hiệu ứng đến rất nhanh. Chỉ trong vài năm, Việt Nam từ chỗ phải nhập lương thực đã trở thành nước xuất khẩu gạo, và duy trì vị trí trong nhóm nước xuất khẩu gạo hàng đầu thế giới từ đó tới nay.
Giá cả, tiền tệ và việc dẹp bỏ hai giá
Song song là cải cách giá và tiền tệ. Hệ thống hai giá — giá nhà nước và giá thị trường tự do — được xóa dần, đưa giá về sát thị trường. Lãi suất được điều chỉnh để không còn âm so với lạm phát.
Đây là giai đoạn khó khăn với người hưởng lương nhà nước, vì giá hàng hóa tăng vọt khi bỏ bao cấp. Nhưng nó chấm dứt tình trạng khan hàng: khi giá phản ánh đúng chi phí, hàng hóa xuất hiện trên thị trường thay vì biến mất vào kênh phân phối ngầm.
Lạm phát ba con số của cuối thập niên 1980 được kéo xuống mức kiểm soát được trong đầu thập niên 1990.
Mở cửa với bên ngoài
Luật Đầu tư nước ngoài ban hành năm 1987 mở đường cho vốn nước ngoài vào Việt Nam. Đây là một trong những luật đầu tư nước ngoài sớm và tương đối cởi mở trong khu vực vào thời điểm đó.
Chuỗi sự kiện tiếp theo nối nhau khá nhanh: bình thường hóa quan hệ với Hoa Kỳ năm 1995, gia nhập ASEAN cùng năm, tham gia APEC năm 1998, và gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới năm 2007.
Cái đã đổi và cái còn nguyên
Ba mươi năm sau Đổi Mới, cơ cấu kinh tế đã khác hẳn: tỷ trọng nông nghiệp trong GDP giảm mạnh, công nghiệp chế biến chế tạo và dịch vụ chiếm phần lớn; khu vực tư nhân và khu vực có vốn nước ngoài đóng vai trò lớn trong sản xuất và xuất khẩu.
Một số vấn đề cấu trúc vẫn được thảo luận đến nay: năng suất lao động còn thấp so với các nước trong khu vực có thu nhập cao hơn; doanh nghiệp nội địa tham gia vào chuỗi cung ứng của khối FDI ở mức hạn chế; và tỷ lệ lao động ở khu vực phi chính thức còn lớn, kéo theo phạm vi bao phủ hạn chế của bảo hiểm xã hội.
Vì sao mốc này hay được nhắc
Đổi Mới thường được dẫn như ví dụ cho việc thay đổi thể chế kinh tế có thể tạo hiệu ứng nhanh mà không cần thêm tài nguyên hay công nghệ mới. Cùng những mảnh ruộng ấy, cùng những người nông dân ấy, chỉ đổi cách phân chia thành quả, sản lượng đã khác.
Đó cũng là lý do giai đoạn này được nghiên cứu nhiều trong các tài liệu về chuyển đổi kinh tế ở các nước đang phát triển.
Câu hỏi thường gặp
Đổi Mới bắt đầu năm nào?
Năm 1986, tại Đại hội Đảng lần thứ VI tháng 12. Đây là mốc thông qua đường lối; các chính sách cụ thể được ban hành trong những năm sau đó, trong đó quan trọng nhất với nông nghiệp là Nghị quyết 10 năm 1988.
Khoán 10 thay đổi điều gì?
Giao đất cho hộ nông dân sử dụng lâu dài và cho phép giữ phần sản lượng vượt mức khoán. Trước đó nông dân làm công điểm trong hợp tác xã, phần được hưởng không gắn chặt với công sức, nên động lực sản xuất thấp.
Vì sao bỏ bao cấp lại làm hàng hóa xuất hiện trở lại?
Vì khi giá được đưa về sát thị trường, người sản xuất và người bán có động lực đưa hàng ra bán công khai. Ở cơ chế hai giá trước đó, giá nhà nước quá thấp so với chi phí nên hàng chảy vào kênh phân phối ngầm và cửa hàng quốc doanh trống rỗng.
Việt Nam gia nhập WTO năm nào?
Năm 2007. Trước đó là bình thường hóa quan hệ với Hoa Kỳ và gia nhập ASEAN cùng năm 1995, tham gia APEC năm 1998.
