Một nền kinh tế có quy mô trung bình nhưng mở cửa rất rộng — đó là mô tả ngắn gọn về Việt Nam. Tổng kim ngạch xuất nhập khẩu nhiều năm vượt xa quy mô GDP, thuộc nhóm nền kinh tế có độ mở cao nhất thế giới.
Nền tảng của độ mở ấy là một mạng lưới hiệp định thương mại tự do khá dày.
| CPTPP | hiệp định khu vực châu Á – Thái Bình Dương |
|---|---|
| EVFTA | với Liên minh châu Âu |
| RCEP | ASEAN cùng các đối tác Đông Á |
| UKVFTA | với Anh sau Brexit |
Ba hiệp định lớn và tính chất khác nhau
CPTPP là hiệp định thế hệ mới, không chỉ giảm thuế mà còn đặt cam kết về lao động, môi trường, doanh nghiệp nhà nước và mua sắm công. Đây là loại hiệp định đòi hỏi thay đổi thể chế trong nước chứ không chỉ mở cửa thị trường.
EVFTA với Liên minh châu Âu mở cửa một thị trường có sức mua cao, với lộ trình xóa bỏ phần lớn dòng thuế. Đổi lại, tiêu chuẩn kỹ thuật và yêu cầu về nguồn gốc, an toàn thực phẩm rất chặt.
RCEP có phạm vi rộng nhất về dân số, gồm ASEAN cùng Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Úc và New Zealand. Điểm mạnh của nó không nằm ở mức cắt giảm thuế sâu mà ở việc hài hòa quy tắc xuất xứ trong khu vực — nguyên liệu từ bất kỳ nước thành viên nào cũng được tính là nội khối.
Quy tắc xuất xứ: chỗ quyết định thật sự
Điểm mà nhiều doanh nghiệp bỏ qua là ưu đãi thuế không tự động có. Hàng phải chứng minh đạt quy tắc xuất xứ của hiệp định đó thì mới được hưởng.
Quy tắc thường có hai dạng: đạt tỷ lệ hàm lượng giá trị khu vực nhất định, hoặc trải qua chuyển đổi mã số hàng hóa đủ lớn tại nước xuất khẩu. Với hàng dệt may vào một số thị trường còn có yêu cầu chặt hơn, chẳng hạn phải bắt đầu từ khâu sợi hoặc khâu vải trong nội khối.
Yêu cầu ấy có tác động dây chuyền: muốn hưởng ưu đãi, doanh nghiệp phải kéo thêm khâu sản xuất nguyên phụ liệu về trong nước hoặc trong khối, thay vì chỉ nhập vải về may. Đây là cơ chế gián tiếp thúc đẩy công nghiệp phụ trợ, và cũng là nơi các nền kinh tế mới nổi thường gặp khó nhất.
Tỷ lệ tận dụng — con số ít được nhắc
Có hiệp định là một chuyện, dùng được nó là chuyện khác. Chỉ số quan trọng là tỷ lệ tận dụng ưu đãi: bao nhiêu phần trăm kim ngạch xuất khẩu sang thị trường đó thực sự xin được giấy chứng nhận xuất xứ ưu đãi.
Tỷ lệ này thường cao ở các ngành có doanh nghiệp lớn và chuỗi ổn định, thấp hơn ở nhóm doanh nghiệp nhỏ và vừa — chủ yếu do thiếu năng lực làm hồ sơ chứng minh xuất xứ, hoặc do nguyên liệu nhập từ ngoài khối nên không đạt điều kiện.
Mặt còn lại của độ mở
Độ mở cao mang lại tăng trưởng xuất khẩu nhưng cũng làm nền kinh tế nhạy với biến động bên ngoài. Một đợt suy giảm nhu cầu tiêu dùng ở thị trường lớn lập tức truyền tới đơn hàng của các khu công nghiệp trong nước, và tới việc làm của công nhân.
Đây là lý do các thảo luận chính sách gần đây nhấn mạnh việc đa dạng hóa thị trường, phát triển thị trường nội địa, và nâng tỷ lệ nội địa hóa để bớt phụ thuộc vào nguồn cung nguyên liệu bên ngoài.
Câu hỏi thường gặp
Ký FTA là tự động được giảm thuế?
Không. Hàng phải chứng minh đạt quy tắc xuất xứ của hiệp định đó — thường là đạt tỷ lệ giá trị khu vực nhất định hoặc trải qua chuyển đổi mã số hàng hóa đủ lớn — và phải có giấy chứng nhận xuất xứ thì mới được hưởng ưu đãi.
RCEP khác CPTPP ở điểm nào?
CPTPP cắt giảm thuế sâu hơn và kèm cam kết về lao động, môi trường, doanh nghiệp nhà nước. RCEP cắt giảm nông hơn nhưng phạm vi rộng hơn và điểm mạnh nằm ở hài hòa quy tắc xuất xứ, cho phép cộng gộp nguyên liệu từ mọi nước thành viên.
Tỷ lệ tận dụng ưu đãi là gì?
Là phần trăm kim ngạch xuất khẩu sang một thị trường thực sự xin được giấy chứng nhận xuất xứ để hưởng thuế ưu đãi. Tỷ lệ thấp thường do doanh nghiệp nhỏ thiếu năng lực làm hồ sơ, hoặc nguyên liệu nhập từ ngoài khối nên không đủ điều kiện.
Độ mở kinh tế cao có rủi ro gì?
Nền kinh tế nhạy với biến động bên ngoài. Nhu cầu tiêu dùng ở thị trường xuất khẩu lớn giảm là đơn hàng trong nước giảm theo gần như tức thì, ảnh hưởng trực tiếp tới việc làm ở các khu công nghiệp.
