Đồng bằng sông Cửu Long: chín cửa sông, bảy cửa còn lại và bài toán nước mặn

Sông Mê Kông chảy qua sáu quốc gia trước khi vào Việt Nam, và ở đoạn cuối nó tách thành hai nhánh lớn mà người Việt gọi là sông Tiền và sông Hậu. Hai nhánh này từng đổ ra Biển Đông qua chín cửa, và chín con rồng ấy cho vùng đất cái tên Cửu Long.

Ngày nay chỉ còn bảy. Cửa Ba Lai đã bị bồi lấp và chặn bằng cống, cửa Ba Thắc cũng biến mất. Việc mất hai cửa sông trong khoảng một thế kỷ là chỉ dấu tốt cho bản chất của vùng đất này: một đồng bằng rất trẻ, được bồi đắp liên tục, và vì thế cũng thay đổi liên tục.

Vựa lúa, vựa cá, vựa trái cây

Đồng bằng sông Cửu Long chiếm khoảng 12% diện tích cả nước nhưng đóng góp hơn một nửa sản lượng lúa và phần lớn lượng gạo xuất khẩu. Vùng này cũng là trung tâm nuôi trồng thủy sản: cá tra ở An Giang, Đồng Tháp, tôm ở Cà Mau, Bạc Liêu, Sóc Trăng.

Cơ sở của năng suất ấy là phù sa. Mỗi mùa lũ, nước từ thượng nguồn mang theo phù sa tràn vào đồng, để lại lớp bùn màu mỡ và đồng thời rửa trôi phèn, diệt mầm bệnh trong đất. Người miền Tây không gọi đó là lũ mà gọi là mùa nước nổi — một cách gọi phản ánh đúng vai trò của nó: nước lên là nguồn lợi, không phải tai họa.

Ba sức ép cùng lúc

Vấn đề là cơ chế bồi đắp ấy đang yếu đi vì ba nguyên nhân chồng lên nhau.

Thứ nhất, phù sa bị giữ lại ở thượng nguồn. Chuỗi đập thủy điện trên dòng chính và các phụ lưu Mê Kông giữ lại một phần lớn lượng trầm tích từng trôi về hạ lưu. Nước về vẫn có, nhưng là nước trong — thứ nước không bồi đắp được gì và còn có xu hướng xói lòng sông, gây sạt lở bờ.

Thứ hai, đất đang sụt. Việc khai thác nước ngầm quy mô lớn cho sinh hoạt và nuôi trồng làm nền đất hạ xuống. Nhiều nghiên cứu ước lượng tốc độ sụt lún trung bình khoảng một tới vài centimet mỗi năm — nhanh hơn đáng kể so với tốc độ nước biển dâng. Nói cách khác, phần lớn nguy cơ ngập của đồng bằng đến từ đất tụt xuống chứ không chỉ từ biển dâng lên.

Thứ ba, cát bị lấy đi. Khai thác cát lòng sông làm vật liệu xây dựng khoét sâu đáy sông, hạ mực nước, và tạo điều kiện cho nước mặn tiến sâu hơn vào đất liền.

Xâm nhập mặn: chuyện của mùa khô

Vào mùa khô, thường từ tháng Hai tới tháng Năm, lưu lượng nước ngọt từ thượng nguồn giảm mạnh, không đủ sức đẩy nước biển ra. Nước mặn theo triều đi ngược lên các nhánh sông, có năm vào sâu vài chục cây số tính từ cửa biển.

Các đợt hạn mặn nghiêm trọng năm 2016 và 2020 đã cho thấy hậu quả cụ thể: lúa chết, vườn cây ăn trái suy kiệt, và nhiều hộ dân ở các tỉnh ven biển phải mua nước ngọt sinh hoạt. Cây ăn trái đặc biệt dễ tổn thương vì không thể bỏ một vụ như cây lúa — một cây sầu riêng chết là mất cả chục năm chăm.

Ba vụ lúa và cái giá của đê bao

Để làm được ba vụ lúa một năm, nhiều nơi ở vùng đầu nguồn đã xây đê bao khép kín ngăn nước lũ vào ruộng. Sản lượng tăng, nhưng đổi lại đồng ruộng không còn nhận phù sa và không được rửa phèn, buộc nông dân bù bằng phân bón và thuốc. Đất bên trong đê bao vì thế bạc màu dần, trong khi nước lũ bị dồn sang nơi khác làm tăng áp lực ngập ở hạ nguồn.

Hướng chuyển đổi được bàn nhiều những năm gần đây là thuận theo tự nhiên thay vì chống lại: vùng ven biển chấp nhận mặn và chuyển sang mô hình tôm – lúa luân canh, vùng giữa giữ lợ, vùng thượng nguồn giữ ngọt và mở đê cho lũ vào theo mùa. Nghị quyết 120 năm 2017 của Chính phủ nêu rõ định hướng này.

Câu hỏi thường gặp