Nhìn trên bản đồ, Việt Nam là một dải đất cong hình chữ S chạy dọc rìa đông bán đảo Đông Dương. Chiều dài từ điểm cực bắc ở Lũng Cú, Hà Giang xuống tới mũi Cà Mau vào khoảng 1.650 km theo đường chim bay. Nhưng con số đáng chú ý hơn nằm ở chiều ngang: tại Quảng Bình, khoảng cách từ biên giới Lào ra tới bờ biển chỉ khoảng 50 km. Một buổi sáng đi xe máy là có thể đi từ chân dãy Trường Sơn ra tới bãi cát.
Hình dạng ấy không phải chi tiết trang trí. Nó là nguyên nhân trực tiếp của gần như mọi khác biệt vùng miền mà người Việt vẫn nói tới hằng ngày — từ chuyện mùa màng, thời tiết, tới cả khẩu vị.
| Chiều dài Bắc – Nam | khoảng 1.650 km |
|---|---|
| Chỗ hẹp nhất | khoảng 50 km (Quảng Bình) |
| Đường bờ biển | khoảng 3.260 km |
| Vĩ độ | trải từ khoảng 8°B đến 23°B |
Mười lăm vĩ độ tạo ra hai kiểu khí hậu
Việt Nam trải qua khoảng mười lăm vĩ độ. Đó là khoảng cách đủ lớn để hai đầu đất nước rơi vào hai chế độ khí hậu khác hẳn nhau. Miền Bắc nằm trong vùng cận nhiệt đới ẩm, có mùa đông thật sự: gió mùa đông bắc tràn về từ lục địa Trung Hoa, nhiệt độ Hà Nội có năm xuống dưới 10°C, vùng núi cao như Sa Pa hay Mẫu Sơn thỉnh thoảng có băng giá.
Miền Nam thì không có mùa đông theo nghĩa đó. Từ khoảng vĩ độ Đà Nẵng trở vào, năm chia thành mùa mưa và mùa khô, nhiệt độ trung bình quanh năm dao động hẹp quanh mức 27°C. Người Sài Gòn nói "trời lạnh" khi nhiệt độ xuống 20°C — con số mà người Hà Nội xem là bình thường của tháng Ba.
Ranh giới giữa hai chế độ ấy không phải một đường kẻ. Nó là dãy Bạch Mã và đèo Hải Vân, khối núi đâm ngang ra biển chặn gió mùa đông bắc lại. Đó là lý do vì sao đi ô tô qua hầm Hải Vân vào mùa đông, người ta thường thấy trời đang mưa phùn xám xịt phía Huế mà ra tới Đà Nẵng đã nắng.
Trường Sơn và chuyện mưa đổ về một phía
Dãy Trường Sơn chạy gần như song song với bờ biển suốt chiều dài miền Trung, tạo ra một hệ quả rõ rệt: mưa phân bố rất lệch. Vào mùa gió tây nam, hơi ẩm từ vịnh Thái Lan bị núi chặn lại, trút mưa xuống sườn tây thuộc đất Lào, rồi vượt qua đỉnh xuống sườn đông dưới dạng khối khí đã khô và nóng. Đó chính là gió Lào — thứ gió khô rát mà người Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình quen thuộc trong tháng Năm, tháng Sáu.
Đến mùa gió đông bắc thì cơ chế đảo ngược. Gió mang hơi ẩm từ Biển Đông vào, gặp sườn đông Trường Sơn dựng đứng, gây mưa lớn dồn dập. Vì thế mùa mưa miền Trung đến muộn hơn hai miền còn lại, rơi vào khoảng tháng Chín tới tháng Mười Hai, và thường trùng đúng mùa bão.
Vì sao bão đổ bộ dịch dần từ Bắc vào Nam
Bão ở Biển Đông hình thành và di chuyển theo dải áp thấp nhiệt đới, mà dải này dịch chuyển theo mùa. Đầu mùa, khoảng tháng Sáu tới tháng Tám, bão thường đổ bộ vào các tỉnh từ Quảng Ninh tới Thanh Hóa. Giữa mùa, tháng Chín tới tháng Mười, trọng tâm chuyển vào khu vực Nghệ An đến Thừa Thiên Huế. Cuối mùa, tháng Mười Một tới tháng Mười Hai, bão có xu hướng đi sâu hơn xuống Nam Trung Bộ và đôi khi tới tận Nam Bộ.
Quy luật này không tuyệt đối — cơn bão Linda năm 1997 đổ bộ Cà Mau tháng Mười Một là một ngoại lệ tang thương — nhưng nó đủ ổn định để lịch nông vụ và lịch đánh bắt của từng vùng được xếp theo.
Hệ quả trên đồng ruộng và mâm cơm
Vì khí hậu lệch nhau, lịch mùa vụ hai đầu đất nước cũng lệch. Đồng bằng sông Hồng có vụ chiêm xuân và vụ mùa, giữa hai vụ là quãng nghỉ ứng với mùa đông lạnh. Đồng bằng sông Cửu Long không có quãng nghỉ ấy, nhiều nơi làm ba vụ lúa một năm nhờ nhiệt độ cao đều và nguồn nước dồi dào.
Khác biệt ấy đi thẳng vào bữa ăn. Miền Bắc có rau vụ đông — su hào, bắp cải, súp lơ — thứ mà khí hậu miền Nam không trồng được đại trà, nên rau ôn đới ở phía Nam chủ yếu đến từ Đà Lạt, nơi độ cao khoảng 1.500 m tạo ra một ốc đảo mát mẻ giữa vùng nhiệt đới.
Bờ biển 3.260 km và điều nó quyết định
Không tỉnh nào của Việt Nam cách biển quá xa. Ngay cả các tỉnh Tây Nguyên, vốn được xem là vùng cao nguyên nội địa, cũng chỉ cách bờ biển vài trăm cây số. Với chiều dài bờ biển khoảng 3.260 km, Việt Nam thuộc nhóm quốc gia có tỷ lệ bờ biển trên diện tích rất cao.
Điều đó giải thích vì sao nước mắm — sản phẩm của cá biển và muối biển — trở thành gia vị nền của ẩm thực cả nước chứ không chỉ vùng ven biển, và vì sao các đô thị lớn nhất đều nằm trên hoặc gần cửa sông đổ ra biển: Hải Phòng, Đà Nẵng, Thành phố Hồ Chí Minh.
Câu hỏi thường gặp
Việt Nam dài bao nhiêu km?
Khoảng 1.650 km theo đường chim bay từ Lũng Cú (Hà Giang) tới mũi Cà Mau. Nếu đi theo đường bộ quốc lộ 1A thì quãng đường thực tế dài hơn, khoảng 2.300 km, vì đường phải men theo địa hình.
Chỗ hẹp nhất của Việt Nam ở đâu?
Ở tỉnh Quảng Bình, khoảng cách từ biên giới Việt – Lào ra tới bờ biển chỉ chừng 50 km. Đây cũng là khu vực có Phong Nha – Kẻ Bàng, nơi dãy Trường Sơn áp sát biển nhất.
Vì sao miền Bắc có mùa đông mà miền Nam thì không?
Vì miền Bắc nằm ở vĩ độ cao hơn và không có vật cản nào chặn gió mùa đông bắc thổi từ lục địa châu Á xuống. Khi khối khí lạnh này đi tới dãy Bạch Mã – Hải Vân thì bị chặn lại, nên từ Đà Nẵng trở vào hầu như không chịu ảnh hưởng.
Gió Lào là gì và vì sao nó khô nóng?
Là gió tây nam sau khi vượt dãy Trường Sơn. Khi khối khí ẩm bị đẩy lên cao ở sườn tây, nó trút hết mưa xuống đất Lào; vượt qua đỉnh rồi hạ xuống sườn đông, khối khí đã mất ẩm và bị nén nóng lên. Kết quả là thứ gió khô rát đặc trưng ở Bắc Trung Bộ vào tháng Năm, tháng Sáu.
