Trong ba nhóm cộng đồng người Việt lớn ở nước ngoài, nhóm Đông Âu có con đường hình thành riêng biệt nhất. Họ không sang theo diện tái định cư như nhóm phương Tây, cũng không sang theo hợp đồng lao động ngắn hạn kiểu đương đại. Họ sang làm công nhân trong khuôn khổ hợp tác giữa các nhà nước, rồi ở lại và đổi nghề.
| Thời điểm sang | chủ yếu thập niên 1980 |
|---|---|
| Hình thức ban đầu | hiệp định hợp tác lao động và đào tạo |
| Bước ngoặt | khối Đông Âu thay đổi, đầu thập niên 1990 |
| Trung tâm hiện nay | chợ Sapa (Praha) · chợ Đồng Xuân (Berlin) |
Giai đoạn công nhân
Trong thập niên 1980, Việt Nam ký các hiệp định đưa lao động và thực tập sinh sang Liên Xô, Tiệp Khắc, Cộng hòa Dân chủ Đức, Bulgaria và một số nước khác trong khối. Người đi làm việc trong nhà máy dệt, cơ khí, hóa chất, hoặc học nghề.
Đây là các chương trình có thời hạn. Người lao động ở ký túc xá tập thể, làm theo ca, và về nguyên tắc sẽ trở về nước khi hết hợp đồng.
Bước ngoặt đầu thập niên 1990
Khi các nước Đông Âu chuyển đổi thể chế, nhiều nhà máy đóng cửa hoặc tái cơ cấu, và các hiệp định lao động chấm dứt. Người Việt đang ở đó đứng trước lựa chọn: về nước hoặc ở lại tự xoay xở.
Một phần đáng kể chọn ở lại. Trong bối cảnh nền kinh tế chuyển đổi thiếu hàng tiêu dùng và hệ thống phân phối cũ tan rã, buôn bán nhỏ trở thành sinh kế khả thi nhất — bán quần áo, giày dép, hàng gia dụng nhập từ châu Á.
Đây là bước chuyển quyết định: từ người làm công ăn lương trong nhà máy sang người tự kinh doanh. Nó định hình cơ cấu nghề nghiệp của cả cộng đồng cho tới nay.
Mô hình chợ
Đặc điểm dễ nhận nhất của cộng đồng này là các trung tâm thương mại tập trung. Chợ Sapa ở Praha và chợ Đồng Xuân ở Berlin là hai ví dụ lớn nhất, hoạt động như tổ hợp gồm khu bán buôn, kho hàng, quán ăn, dịch vụ và văn phòng.
Mô hình này giải quyết nhiều bài toán cùng lúc cho người mới sang: có chỗ làm ngay không cần thạo tiếng bản địa, có mạng lưới đồng hương hỗ trợ vốn và kinh nghiệm, và có thị trường sẵn.
Mặt trái cũng nằm ở đó: mô hình khép kín làm chậm quá trình học tiếng và hội nhập xã hội của thế hệ thứ nhất. Đây là nhận xét được chính các nghiên cứu về cộng đồng nêu ra.
Thế hệ thứ hai đi hướng khác
Sự khác biệt giữa hai thế hệ trong cộng đồng này rất rõ. Con em của lớp thương nhân phần lớn học trường bản địa, thạo tiếng như người bản xứ, và có kết quả học tập được ghi nhận tốt ở nhiều nước.
Ở Cộng hòa Séc, hiện tượng học sinh gốc Việt đạt thành tích cao đã trở thành chủ đề được truyền thông và giới nghiên cứu giáo dục nước này quan tâm. Phần lớn thế hệ này không tiếp tục nghề buôn bán của cha mẹ mà làm trong các ngành nghề chuyên môn — y, luật, kỹ thuật, công nghệ.
Cũng tại Séc, người Việt được công nhận là dân tộc thiểu số chính thức, kèm theo các quyền về giáo dục và văn hóa — vị thế pháp lý mà cộng đồng gốc Việt ít có được ở nơi khác.
Điều nhóm này cho thấy
Câu chuyện Đông Âu là ví dụ về việc một cộng đồng nhập cư có thể chuyển hoàn toàn cơ cấu nghề nghiệp trong vòng một thế hệ khi hoàn cảnh buộc phải vậy — và chuyển tiếp lần nữa ở thế hệ sau khi rào cản ngôn ngữ không còn.
Nó cũng cho thấy giới hạn của việc nhìn cộng đồng người Việt ở nước ngoài như một khối: nhóm này có lịch sử, sinh kế và quan hệ với nước sở tại khác hẳn nhóm ở Bắc Mỹ hay nhóm mới sang Đông Á.
Câu hỏi thường gặp
Người Việt sang Đông Âu bằng con đường nào?
Chủ yếu trong thập niên 1980 theo các hiệp định hợp tác lao động và đào tạo giữa Việt Nam với Liên Xô, Tiệp Khắc, Cộng hòa Dân chủ Đức và một số nước trong khối. Họ làm việc trong nhà máy hoặc học nghề theo hợp đồng có thời hạn.
Vì sao họ chuyển sang buôn bán?
Vì đầu thập niên 1990 các nhà máy đóng cửa và hiệp định lao động chấm dứt. Trong nền kinh tế chuyển đổi thiếu hàng tiêu dùng, buôn bán nhỏ là sinh kế khả thi nhất với người quyết định ở lại.
Chợ Sapa và chợ Đồng Xuân là gì?
Là hai trung tâm thương mại lớn của cộng đồng người Việt, ở Praha và Berlin. Chúng hoạt động như tổ hợp gồm khu bán buôn, kho hàng, quán ăn, dịch vụ và văn phòng, đồng thời là đầu mối xã hội của cộng đồng.
Người Việt ở Séc có vị thế pháp lý gì đặc biệt?
Được công nhận là một dân tộc thiểu số chính thức của Cộng hòa Séc, kèm các quyền về giáo dục và văn hóa. Đây là vị thế mà cộng đồng gốc Việt ít có được ở các nước khác.
